Wśród terminów najczęściej używanych w odniesieniu do zaburzeń nerwicowych u dzieci należą: nerwowość, wzmożona pobudliwość ruchowa, neurotyczność, nerwica i psychonerwica. Chociaż wielu autorów używa tych terminów zamiennie, to jednak obecnie zaobserwować można tendencję do uściślania tych pojęć. Chcąc podkreślić bardziej stronę wegetatywną zaburzenia, używa się terminu “nerwica”, natomiast termin “psychonerwica” odnosi się bardziej do zaburzeń w których podkreśla się sferę psychiczną.Typy nerwic dzieci i ich charakterystyka

Klasyfikacja dziecięcych zaburzeń nerwicowych dokonywana jest bądź według mechanizmu zaburzenia, jego genezy, bądź też pod kątem symptomatyki. Szczególnie rozwinięta jest klasyfikacja według mechanizmów neurofizjologicznych w fizjologicznych koncepcjach nerwic dziecięcych, gdyż te ostatnie opierają się na typologii czynności nerwowych. Typologia ta, wywodząc się z koncepcji Pawłowa, znalazła licznych kontynuatorów. A. G. Iwanow-Smoleński uzupełniając pawłowską typologię, wyróżnił dodatkowo cztery typy uwzględniając szybkość powstawania i wygasania odruchów warunkowych: typ ruchliwy, powolny, pobudliwy i hamulcowy. Typy te, rozpatrywane od strony zaburzeń rozwoju dziecka, stanowią podstawę zrozumienia pewnych istotnych właściwości zachowania się dzieci, a mianowicie:

- dzieci o ruchliwym typie procesów nerwowych cechuje labilność związków warunkowych, czyli znaczna zmienność zachowania, niepokój ruchowy itp.;
- dzieci o typie procesów powolnych, u których następuje bardzo wolna zmiana znaku procesu nerwowego, są to dzieci określane jako flegmatyczne;
- dzieci o typie procesów pobudliwym, które cechuje wzmożona reaktywność wegetatywna i łatwość generalizowania się reakcji ruchowych. Ten typ układu nerwowego występuje przypuszczalnie u dużej liczby dzieci, które potocznie określane są jako nadwrażliwe nerwowo i u których występują liczne symptomy o charakterze fizjologicznym;
- typ hamulcowy charakteryzuje się łatwością i szybkością tworzenia się hamulcowych reakcji wegetatywnych i ruchowych, występują zachowania określane jako nieśmiałe, bierne itp. Powyższe właściwości ulegają wyraźnemu zaostrzeniu w wypadku patologii.Większość autorów zajmujących się opisem nerwic dziecięcych przyjmuje podział na: nerwice narządowe, lękowe, obsesyjne i histeryczne. Istnieją pewne objawy i ich zespoły typowe dla dzieci nerwicowych. Wzmożona ruchliwość i nadpobudliwość przejawiająca się przede wszystkim w sferze motorycznej cechuje niepokój ruchowy. Dzieci nad ruchliwe nie potrafią usiedzieć spokojnie na miejscu, stale coś ruszają, przez co przeszkadzają sobie, nauczycielowi i innym dzieciom. Zachowanie tego typu utrudnia koncentrację, powoduje, że nad ruchliwe dzieci nie nadążają za tempem pracy nauczyciela i klasy, mają niekompletne notatki. Inteligencja dziecka przejawiającego niepokój ruchowy jest często w normie, co uwidacznia się w różnych sytuacjach, np. zapytany na lekcji udziela odpowiedzi i wyjaśnień świadczących o dobrym zrozumieniu zagadnienia. Nigdy nie można być pewnym takiego ucznia, ponieważ w każdej chwili może on się wyłączyć z toku lekcji i przestać uważać. Niepokój ruchowy wpływa także na sprawność intelektualną. Inteligencja jest jakby uwięziona w motoryce. Obniżenie poziomu umysłowego wynika w tych przypadkach z niezdolności do skupienia uwagi. Podczas przerw w szkole takie dzieci biegają, zaczepiają inne, spokojne dzieci, hałasują. Przez takie swoje zachowanie wzbudzają często niechęć nauczycieli. Chcąc ją sobie na nowo zaskarbić, popisują - się znowu hałasują, biegają, psocą - niestety, efekt takich działań jest odwrotny od oczekiwanego.
Pewną postacią nadpobudliwości nerwowej są tiki, to jest szybkie, mimowolne i często powtarzane ruchy pewnych grup mięśni. Przejawiają się one w różnych postaciach, np. w formie mrugania, podrzucania ramion, kiwania głową, grymasów twarzy. Tiki najczęściej się pojawiają w wieku 5-12 lat i z czasem spontanicznie zanikają. Przyjmuje się, że tiki należą do objawów nerwicowych i występują u dzieci odznaczających się nadpobudliwością ruchową w okresie przeżywania przez nie sytuacji konfliktowej lub sytuacji trudnej, w której nie potrafią sprostać wymaganiom rodziców lub szkoły. W momencie rozpoczęcia nauki szkolnej i wobec rozmaitych wymagań społecznych, jakie stawia środowisko szkolne, zapoczątkowane w domu rodzinnym cechy nerwicowe osobowości nasilają się i rozszerzają. Łatwo wówczas dochodzi do zwiększenia się uczucia lęku i niepokoju, to jest do rozwoju nerwic z ujawnieniem się objawów nerwicowych, za pomocą których dziecko usiłuje opanować narastający lęk.
Innym objawem nerwicy są wymioty, które występują znacznie częściej u dzieci niż u dorosłych. Ich przyczyny mogą tkwić w zaburzeniach somatycznych, ale najczęściej mają charakter psychogenny. Wymioty stanowią często reakcję dziecka na trudną sytuację, na przykład dziecko nie chce uczęszczać do przedszkola, aby nie rozstawać się z matką, lub gdy pojawiają się kłopoty z opanowaniem danej partii materiału z jakiegoś przedmiotu w szkole. Trudna sytuacja wynika z zadań, którym dziecko nie potrafi sprostać, ponieważ przekraczają one jego możliwości intelektualne. Istnieje nawet specjalny termin "wymioty szkolne", którym określa się reakcję na stresowe sytuacje szkolne. Nie zdarza się to podczas wakacji.Objawem nerwicy, który przysparza wiele kłopotów rodzicom i wychowawcom, jest moczenie nocne (enuresis). Najprawdopodobniej zaburzenie to nie zawsze ma etiologię psychogenną. Moczenie nocne jest zaburzeniem, które polega na powtarzającym się nieświadomym i mimowolnym oddawaniu moczu. Występuje raczej po ukończeniu 3. i przeważnie do 8. roku życia; u dzieci do lat 2 moczenie traktuje się jako zjawisko fizjologiczne. Według L. Kannera termin enuresis należy stosować wyłącznie do tych przypadków, w których nie stwierdza się żadnych zaburzeń organicznych mogących stanowić przyczynę mimowolnego oddawania moczu. W zależności od tego, czy moczenie występuje w nocy, czy w dzień, mówimy o moczeniu nocnym lub dziennym.
Najczęściej jednak spotyka się formę moczenia nocnego, które szczególnie często występuje u dzieci wychowywanych w internatach lub domach dziecka i sprawia wiele kłopotów wychowawcom. Również same dzieci, którym doskwiera ta dolegliwość, czują się zakłopotane, nie potrafią powstrzymać tej silnej potrzeby fizjologicznej, są często obiektem drwin i żartów ze strony rówieśników, a nierzadko również niedelikatnego i niewyrozumiałego podejścia opiekuna. Etiologia moczenia nocnego u dzieci powyżej 2 roku życia nie jest - jak dotychczas - jednoznacznie wyjaśniona. Istnieje na ten temat wiele różnych poglądów. Zgodnie z poglądami szkoły Adlera, moczenie nocne stanowi wyraz niepewności i jest mechanizmem obrony lub infantylną formą zachowania dla zapewnienia sobie lepszej opieki. Uważa enuresis za jedną z kilku form manifestowania się zaburzenia nawyków, spowodowaną głównie niewłaściwym wychowaniem. Dzieci moczące się cechowały nasilone lęki, większa pobudliwość psychoruchowa i drażliwość. Jak wcześniej zauważono, lęki, konflikty, pobudliwość psychoruchowa i ogólna drażliwość są charakterystyczne dla osób cierpiących na nerwice i przyczyniają się do obniżenia poziomu efektywności uczenia się.
Kolejnym zjawiskiem symptomatycznym w przypadku zaburzeń emocjonalnych u dzieci jest nerwica lękowa, która obejmuje cała osobowość. Stopień nasilenia lęku jest różny - od najczęściej występujących fobii aż do ostrych stanów lękowych. Istnieje rodzaj lęku, który jest biologicznie uzasadniony i który chroni organizm przed realnymi niebezpieczeństwami. W przypadku nerwic lękowych chodzi o nieadekwatne do obiektywnej sytuacji o stany niepokoju. Z lękiem często łączą się takie objawy, jak wybuchy gniewu, jąkanie się, moczenie nocne, problemy z jedzeniem, zaburzenia snu, obgryzanie paznokci. Im dziecko jest starsze, tym częściej stany lękowe przeszkadzają mu w dobrym przystosowaniu się do życia szkolnego i współżycia z grupą społeczną. U niektórych dzieci lęk dotyczy przedmiotów lub sytuacji, u innych jest nie tyle obawą przed czymś, co raczej postawą wobec życia: stale się czegoś boją. Często mówią szeptem, mają z tego powodu trudności w szkole. Nawet jeśli są czymś bardzo zainteresowane - boją się o cokolwiek zapytać. Mimo dobrego poziomu rozwoju umysłowego nie mają odpowiednich osiągnięć, ponieważ lęk nie pozwala im na wykorzystanie ich możliwości intelektualnych.
Mechanizm lęku przed pytaniem w szkole jest następujący: Istniejące napięcie lękowe zmniejsza koncentrację uwagi, co powoduje, iż dziecko odpowiada na lekcji znacznie gorzej niż wtedy, gdyby potrafiło się skupić. W ten sposób stan lękowy dziecka pogłębia się, prowadząc często do powstania tzw. nerwicy szkolnej, która nie jest niczym innym jak właśnie związaną ze stresującą sytuacją szkolną nerwicą lękową. Jedną z przyczyn nerwic lękowych u dzieci są błędy wychowawcze w domu lub w szkole. W tym przypadku leczenie jest bardzo trudne, ponieważ wymaga zmiany atmosfery rodzinnej, a także szczególnego zajęcia się dzieckiem w szkole.
Nerwice dziecięce należą do tych zaburzeń, z którymi psycholog często się styka i w których przezwyciężeniu jego pomoc może okazać się bardzo skuteczna. Psychoterapia w stosunku do środowiska rodzinnego dziecka, konsultacja z wychowawcą klasowym oraz różne formy oddziaływania na samo dziecko mogą spowodować ustąpienie objawów nerwicowych, a następnie przyczynić się do lepszego przystosowania dziecka, tak że objawy nerwicowe nie powrócą w późniejszym wieku. Jak najwcześniejsza, trafna diagnoza i skuteczna terapia dziecka i jego rodziców oraz środowiska rówieśniczego mogą zapobiec nieszczęśliwym i niesprawiedliwym losom w przyszłości - w dorosłym życiu.
Na pytanie, czy możliwe jest skuteczne zapobieganie nerwowości u dzieci można odpowiedzieć zdecydowanie twierdząco. Osiągalne jest to jednak tylko wtedy, gdy profilaktyka staje się troską ogólnospołeczną , gdy w organizowanej akcji uczestniczą nie tylko osoby kontaktujące się z dziećmi z tytułu swego zawodu, ale także rodzice i wszyscy ci, którym sprawy młodego pokolenia są bliskie. Dziecku stawiać należy jasno określone wymagania. Przy tym :
- wymagania nie mogą być zbyt małe – wtedy bowiem dziecko za mało ćwiczy się, rozwija i hartuje, a przecież przez przystosowanie się do coraz nowych sytuacji, przez zdobywanie coraz nowych odruchów warunkowych, przez ćwiczenie się w sztuce opanowania – człowiek rozwija się;
- wymagania nie mogą być zbyt duże, w przeciwnym bowiem razie obciążają zbytnio układ nerwowy dziecka, osłabiają go i wyczerpują;
- wymagania muszą być jasne, zrozumiałe dla dziecka i stałe.

Stawianie wymagań sprzecznych , kiedy matka żąda czego innego, a ojciec czego innego to poddanie układu nerwowego dziecka sprzecznym bodźcom, wytwarzanie jak gdyby sprzecznych odruchów warunkowych. Takie postępowanie prowadzi do zachowania równowagi systemu nerwowego. Wychowanie powinno być konsekwentne.
Życie dziecka musi być tak zorganizowane, aby było ono zadowolone z życia. Chodzi tylko o to, żeby dziecko często spotykało uśmiech i dobre słowo, żeby czuło się w domu kochane i rozumiane, żeby mogło mieć zaufanie do rodziców i miało dobrą opiekę, a zarazem tyle swobody, ile mu potrzeba do normalnego rozwoju, bo wszelka przesada jest zła. Złe jest zarówno otaczanie dziecka przesadną troskę jak i pozostawianie go samemu sobie. Aby dziecko było zadowolone z życia, musi mieć także wiarę w siebie. Nie znaczy to bynajmniej, że ma być zarozumiałe i uważać się za najpiękniejsze i najmądrzejsze, chodzi o to, by uważało, że jest jednostkę wartościową, że potrafi dorównać innym, gdy dorośnie. Poczucie małej wartości stanowi podstawę nerwowości. Przywrócenie dziecku wiary w siebie jest podstawą leczenia wielu dzieci nerwicowych

Bibliografia
Barker F. – “Podstawy psychiatrii dziecięcej” PZWL Warszawa 1974
Combe A. – “Nerwowość dzieci” PZWL Warszawa 1958
Dąbrowski K. – “Społeczno- wychowawcza psychiatria dziecięca” PZWL Warszawa
Godlewski M. – “Pedagogika” PWN Warszawa 1976
Iwanow – Smoleński A. G. – “Zagadnienia patofizjologii korowo-trzewiowej”PZWL
Jarosz M. Cwynar S. – “Podstawy psychiatrii” PZWL Warszawa 1976
Nartowska H. – “Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo” PZWS 1972
Obuchowska I. – “Dynamika nerwic” PWN Warszawa 1983
Przetacznikowa M. – “Psychologia kliniczna” Warszawa 1978
Spionek H. – “Zaburzenia psychoruchowe rozwoju dziecka” PWN Warszawa 1965
Spionek H. – “Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne”
Spionek H. – “Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych”
Suchariewa G. – “Stany reaktywne i psychopatie w klinice dziecięcej”

Comments are closed.